Giải mã hiện tượng cụ rùa hồ Gươm

Từ lâu, trong tâm trí của người Hà Nội và du khách đến thăm Thủ đô, việc cụ Rùa hồ Gươm nổi luôn là sự kiện được chú ý đặc biệt.

Là cá thể rùa quý hiếm sống trong một không gian lịch sử, cụ Rùa đã trở thành một "nhân vật đương thời", thu hút đông đảo sự quan tâm của cộng đồng. Có người còn cho rằng, cụ Rùa có thể coi là "linh thú cổ đại" của Việt Nam...

Thậm chí, giữa tháng 4/2010, tin đồn cụ Rùa qua đời đã khiến nhiều người cảm thấy bàng hoàng. Dù tiến sĩ Hà Đình Đức và ban quản lý Hồ Gươm đã xác minh cụ Rùa còn sống, nhưng dư luận vẫn không khỏi lo ngại về tình hình sức khỏe của cụ, sợ sẽ đến một ngày không còn được nhìn cụ nổi.

Nhiều người tỏ ra bức xúc trước tình trạng ô nhiễm của Hồ Gươm. Số khác đề nghị nhân giống cho cụ. Tưởng như tình cảm của mọi người dành cho cụ Rùa là điều hiển nhiên.

Những tình cảm yêu mến, quan tâm kể trên có cội rễ sâu xa trong tâm thức người Việt.

 
Mỗi khi cụ rùa nổi đều thu hút được sự quan tâm của đông đảo người dân.

Theo tiến sĩ Nguyễn Hồi Loan, nguyên chủ nhiệm Khoa Tâm lý học, ĐH KHXH&NV, ĐH Quốc gia Hà Nội, thực chất rùa hồ Gươm chỉ là sinh vật bình thường. Nhưng trong không gian và thời gian đầy sử tích của hồ Gươm, rùa không còn là con vật bình thường mà đã được nhân hóa thành cụ Rùa.

Ở Việt Nam, hình tượng Rùa thần xuất hiện từ thế kỷ thứ 3 TCN, gắn với truyền thuyết nỏ thần của vua An Dương Vương được làm bằng móng thần Kim Quy. Hơn 1.000 năm sau, hình tượng này lại có mặt trong truyền thuyết vua Lê Lợi trả gươm cho Thần Kim Quy.

"Được truyền thuyết hóa, cụ Rùa đã trở thành vật thần - còn được gọi là totem, biểu trưng linh thiêng, bất khả xâm phạm của cả cộng đồng", tiến sĩ Loan nói.

Đây chính là một hình thức của “totem” (thờ vật tổ không phải con người được lưu truyền từ đời này qua đời khác.

“Sự quan tâm của cộng đồng chỉ có thể tiệm cận vấn đề dưới góc tộ tín ngưỡng chứ không thể lý giải bằng sự lạnh lùng của khoa học”, tiến sĩ Nguyễn Hồi Loan nhận định.

 
Một cụ Rùa chết năm 1967, đang được trưng bày trong đền Ngọc Sơn. Ảnh: Hồng Quân. 

Còn theo tiến sĩ Hà Đình Đức, sự trùng hợp lạ lùng giữa truyền thuyết và hiện thực đã khiến cụ Rùa Hồ Gươm trở thành một huyền thoại sống giữa lòng Thủ đô.

"Người ta liên hệ ngay đến truyền thuyết, đặt ra câu hỏi phải chăng các cụ Rùa ở hồ Hoàn Kiếm chính là hậu duệ của thần Kim Quy? Trong cái huyền ảo của lịch sử ấy, cụ Rùa Hồ Gươm đã trở thành một linh vật, biểu trưng của Thủ đô Hà Nội. Đến nay, người đời vẫn tin tưởng rằng đâu đó thăm thẳm trong lòng hồ vẫn còn thanh Bảo Kiếm của tổ tiên mà Thần Kim Quy trông giữ”, tiến sĩ Hà Đình Đức thổ lộ.

Dù có nhiều cách giải thích khác nhau, nhưng hiện tượng cụ Rùa ở hồ Hoàn Kiếm nổi thường trùng với những ngày lễ lịch sử trọng đại của đất nước khiến mối liên hệ truyền thuyết với hiện tại chặt chẽ hơn trong tâm linh người Việt. Bởi vậy mà mỗi lần cụ Rùa nổi lại thu hút đông đảo sự quan tâm của quần chúng.