Tìm đâu nét cười đen nhánh?

Bởi chị một đôi lần cô bé được sai mua sắm đồ thắp hương nhưng lại quên khuấy mất trầu cau – hai thứ tưởng chừng đơn giản nhất nhưng nếu thiếu không thể thành lễ cúng.

Trầu ở xứ  người

Hầu hết các quốc gia khu vực Đông Nam Á đều có tục ăn trầu. Đó là một sở thích của mọi giai tầng, không phân biệt giới tính và tuổi tác. Ngoài tác dụng bảo vệ hàm răng, chống rét, đó là men say nhẹ nhàng luôn mang lại cho người ta sự tỉnh táo, niềm hứng khởi cùng cả một chút duyên nhan sắc khi cả thế giới này còn chưa biết tới son phấn là gì.

Tuy nhiên, miếng trầu của mỗi dân tộc đều làm theo một thể thức riêng. Người Ấn ở Kontava thường cuốn trầu cùng với nhánh cây nimpa (loài cây có vị đắng) cắt nhỏ kèm theo ít hạt soong ngọt và cay – thứ hạt nhỏ màu cẩm thạch mà sau bữa ăn người ta thường nhai thay vì dùng tăm để tránh tổn thương cho chân răng.

Trầu của người Đài Loan gói nguyên cả trái cau non, mềm và dịu ngọt. Đây cũng là xứ sở cau trồng bạt ngàn thành rừng. Những quán trầu có mặt ở hầu khắp các ngả đường ngoại ô từ bắc xuống nam. Đài Loan là hòn đảo 23 triệu dân có số lượng đàn ông ăn trầu không dưới 5 triệu người, cao hơn nhiều lần so với số người nghiện thuốc lá. Vùng Hoa Nam Trung Quốc, tục ăn trầu cũng khá phổ biến nhưng chỉ còn tồn tại ở những làng quên.

Miếng trầu của người Trung Quốc bây giờ cũng là thứ trầu “hiện đại” được sản xuất hàng loạt đóng gói trong túi nilon mỗi miếng là một lát cau già được ngâm tẩm kỹ lưỡng, thả vào miệng chỉ thấy ngọt nhòe và cứng ngắc với mùi vị của bã trầu hơn là một miếng trầu tươi .

Và trầu đất Việt

 Nhưng có  lẽ không ở đâu. Phong tục ăn trầu lại đi vào đời sống dân gian với một cốt cách thanh tao và một sức sống bền lâu hơn xứ sở của người Lạc Việt. Ở đây, miếng trầu được chăm sóc tỉ mỉ cả về phẩm chất, hình hài như là những sản phẩm nghệ thuật thực sự.

Nụ cười đẹp!

Có trầu mỏng, trầu dày: trầu cánh phượng, trầu cánh kiếm…Trong muôn mặt của đời sống, miếng trầu vừa là thú vui thưởng thức, vừa là cách dưỡng sinh : là phương thức giao tiếp cởi mở và nhu nhã : là cách bày tỏ lòng hiếu thảo với các bậc sinh thành. Trong cưới hỏi, giao duyên; trong các nghi thức phụng thờ…miếng trầu người Việt đều giữ một vai trò tương tác không thể thiếu vắng.

 Điều đặc biệt là phong tục ăn trầu của người Việt luôn đi liền với tực nhuộm răng đen. Tại sao lại nhuộm răng đen ? Chưa tìm thấy một tài liệu nào lý giải thấu đáo về hiện thực này.

Chỉ biết rằng Vua Quang Trung - người anh hùng áo vải trước giờ phút hành binh đập tan 20 vạn quân xâm lược nhà Thanh cách đây hơn 200 năm từng tuyên bố trước non sông: “Đánh cho để tóc dài/ Đánh cho để răng đen/ Đánh cho nó chích luân bất phản/ Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn”. Có lẽ trong cả quan niệm mỹ cảm và tinh thần tự tôn dân tộc, người Việt ăn trầu nhưng nhuộm răng đen còn là để chống lại sự đồng hóa của các tộc người “răng trắng” phương Bắc?

Còn mãi muôn sau

Đã có khá nhiều sách giấy chép về tục nhuộm răng của  cộng đồng người Việt xưa kia. Từ chốn cung đình đến những vùng quê đều có các “ông thày”, “bà thày” chuyên làm nghề này. Mỗi người đều có một phương thức bí truyền.Bốn loại nguyên liệu nhất thiết phải có bao gồm: Bột cánh kiến, phèn đen, nhựa sọ dừa và nước cốt chanh.

Công việc làm đẹp sẽ kéo dài trong vòng hai tuần lễ. Ba ngày đầu, người được nhuộm phải đánh sạch răng bằng cau khô chấm bột than hoa nghiền lẫn với bột muối hầm. Trước nhuộm răng một ngày, phải ngậm chanh và súc miệng bằng rượu trắng pha chanh. Người ta nói rằng đây là thời gian đau đớn nhất bởi chân răng, lưỡi, vòm miệng, vành môi đều sưng tấy và hai hàm răng như muốn rời ra. Thuốc nhuộm răng bằng cánh kiến trộn lẫn nước cốt chanh thành dạng bột đông sệt được trét lên vải thô trắng hoặc lụa sau đó áp lên mặt hai hàm răng.

Bảy đêm người nhuộm răng không được phép mở miệng và bữa ăn hàng ngày hầu như phải nuốt chửng với thức  ăn lạnh và mềm. Khi mặt răng đã lên màu đỏ già của cánh kiến, việc nhuộm răng sẽ chuyển qua giai đoạn phủ đen bằng cách phất nhựa phèn đen trộn bột cánh kiến lên toàn bộ hàm răng. Sau 2 ngày, công đoạn này kết thúc.

Người nhuộm răng tiếp tục súc miệng băng thứ thuốc gọi là xỉa nước. Giai đoạn cuối cùng: Chiết răng. Tức là dùng nhựa đốt từ vỏ sọ dừa nấu chảy thoa kín các thân răng để cố định màu.

Hoàn tất công đoạn này, người nhuộm sẽ có một hàm răng đen bóng hạt na và nếp ăn trầu sẽ giữ cho bền chắc đến suốt đời. Đó chính là vẻ đẹp của bà mẹ Việt Nam xưa từng được thi sĩ Lưu Trọng Lư khắc họa trong hai câu thơ bất tử: ‘Nét cười đen nhánh sau tay áo/Trong ánh trưa hè trước dậu thưa…”

Giờ đây, lớp người Việt ăn trầu, nhuộm răng mỗi ngày một dần thưa vắng. Nhưng trong đời sống đương đại, trầu cau vẫn  là phẩm vật luôn hiện hữu trong các sinh hoạt văn hóa và nghi thức tâm linh. Bản sắc này, tinh thần này muôn sau vẫn như sông núi Việt.