Ngôi làng sống từ bộ răng

Cách nội thành Hà Nội gần hai chục cây số, làng Lê Xá, xã Mai Lâm, huyện Đông Anh vẫn lưu giữ được nghề thủ công ít người còn muốn làm: chẻ lạt buộc bánh chưng.

Đến Lê Xá trong những ngày giáp Tết, du khách không khó bắt gặp hình ảnh người phụ nữ ngồi bên hiên nhà chẻ lạt. Phảng phất trong không khí là mùi thơm ngai ngái từ ống giang, ống nứa mới được “cót”, hoặc từ đống lạt mới chẻ, chưa kịp chia thành bó nhỏ.

Buổi tối xem ti vi, chị Năm tranh thủ chẻ hàng nghìn chiếc lạt.

Chuẩn bị cho mùa chẻ lạt cuối năm, người làng Lê Xá phải dự trữ nguyên liệu hàng tháng trước đó. Nhà nào nhà ấy tích hàng đống cây giang, nứa làm hàng. Nguyên liệu này nhập về từ các tỉnh Hà Giang, Lạng Sơn nhưng nhiều nhất vẫn là Yên Bái.

Để chiếc lạt được dẻo dai và giảm độ sắc của mỗi thanh giang, nứa hạn chế tai nạn cho người cầm chẻ, người ta phải tiến hành “cót” cho bằng sạch lớp vỏ xanh bên ngoài. Rồi kế đến là pha thành từng khúc có độ dài 50 - 60 cm rồi mới tiếp tục chia thành từng thanh nhỏ.

Công đoạn tách từng chiếc lạt từ thân cây nguyên liệu muốn có năng suất cao phải dùng răng hỗ trợ. Người thợ dùng dao nhỏ, khía thành rãnh nhỏ, rồi gá răng vào, hai tay kéo xuống phía dưới, từng chiếc lạt từ từ tách ra, đều chằn chặn. Tách hết một thanh thì miệng ngậm đầy túm lạt, người thợ phải dừng lại, bỏ lạt xuống đất rồi vơ tay lấy thanh kế tiếp.

Chị Nguyễn Thị Năm (người có thâm niên hơn hai chục năm chẻ lạt) cho biết, nếu quen tay, một ngày, một người có thể tách vài nghìn cái là chuyện bình thường. Buổi tối ngồi xem ti vi, chị Năm cũng tranh thủ tách hơn 2.000 cái.

Lạt chia thành từng bó nhỏ, phân hai loại với số lượng 50 và 100 cái nên dễ dàng kiểm đếm số lượng. Tính theo thời giá hiện tại, thì 1.000 chiếc lạt bán tại làng có giá từ 25.000 - 30.000 đồng.

Lạt chẻ ra không bán kịp sẽ được hong nắng, ngày mưa thì sấy bằng bếp than tổ ong vừa tăng độ dẻo vừa giữ màu sáng, trắng để lúc mang chào hàng cũng dễ bán hơn.

Theo trưởng thôn Hoàng Tuấn Anh, cả thôn Lê Xá có khoảng 250 hộ với khoảng 1.000 nhân khẩu thì tới gần 80% số hộ gia đình có nghề truyền thống là chẻ lạt.

Ở Lê Xá, người dân hành nghề chẻ lạt quanh năm. Ngoại trừ tháng giáp Tết chẻ lạt buộc bánh chưng, thời gian còn lại, người ta chẻ lạt dùng làm nan đan quạt, làm chổi giang... hoặc cung cấp dây buộc cho một số cơ sở làm bánh gai, bánh cốm ở các tỉnh lân cận.

Tuy nhiên, người dân ở đây chỉ xem chẻ lạt là thứ nghề phụ làm lúc nông nhàn chứ không nhà nào hoàn toàn trông cậy vào nó.

Ấy thế mà, bà Nguyễn Thị Toản 75 tuổi, lại bảo rằng, có một thời, nghề này là nguồn nuôi sống cả gia đình. Cách đây vài chục năm, Lê Xá làm nghề chẻ lạt, tách cói làm dây thừng, dây chão dùng buộc vào cày, bừa cho trâu bò kéo.

Hồi ấy, cả làng làm nghề mà nhu cầu tiêu dùng rất lớn. Vào thời điểm đầu vụ thu hoạch hoa màu hoặc chuẩn bị cày cấy, hàng làm ra đến đâu bán sạch sẽ tới đó. Mãi về sau này, sợi ni lông phổ biến, cộng thêm số lượng ruộng đất, trâu bò ngày một giảm nên nghề này có phần thu hẹp.

Mỗi khi làm việc, người làm nghề phải đeo găng, bọc vải kín đầu ngón tay nhưng chỉ có tác dụng hạn chế thương tích. Bởi chuyện lưỡi dao, thanh giang, nứa sắc lẹm cứa đứt tay là chuyện bình thường. Chính vì thế, đôi bàn tay người làm nghề chẻ lạt thường có nhiều vết sẹo ngang dọc, dài ngắn khác nhau.

Riêng với bà Toản sự gắn bó với nghề thể hiện qua từng vết bào mòn trên các đầu ngón tay, vân tay chằng chịt và đứt đoạn, không dễ phân biệt hoa tay trên từng ngón.

Nghề này nếu tồn tại sẽ vẫn phải làm bằng phương pháp thủ công bởi chưa có loại máy nào có thể chẻ ra những chiếc lạt mỏng và đều như bàn tay người thôn Lê Xá.