Giá xăng dầu: Minh bạch cách nào?

Dẫu sau đó Bộ Công Thương đã đăng đàn thanh minh, rằng không có mâu thuẫn ấy, thì thực tế Bộ Tài chính đã thành lập đoàn kiểm tra tình hình kinh doanh xăng dầu tại 4 DN đầu mối. Và trong khi chờ kết quả kiểm tra của đoàn liên ngành này, thì cũng nên đặt câu hỏi: có cách nào để minh bạch được giá xăng dầu ?

Lùng nhùng lỗ - lãi

Tại hội thảo "Điều hành giá xăng dầu theo cơ chế thị trường" do Bộ Tài chính chủ trì hôm 20/9/2011, ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Petrolimex đã không bóc tách được với Bộ Trưởng Tài chính Vương Đình Huệ về các khoản lỗ, lãi của Petrolimex, trong tư cách DN kinh doanh xăng dầu đầu mối chiếm thị phần lớn nhất. Ông Bảo giải thích: “Vì là một cuộc hội thảo khoa học nên Petrolimex chỉ chuẩn bị nội dung phù hợp với hội thảo, mà không chuẩn bị số liệu bóc tách, và cũng không có cơ hội giải thích rõ tại hội thảo”. Nói thế, nhưng ông Bảo lại nhớ rất rõ, rằng từ đầu năm tới nay, Petrolimex đã lỗ 1.800 tỷ đồng. Và dự kiến kết thúc 9 tháng đầu năm Petrolimex sẽ lỗ 2.000 tỷ đồng vì phải bán xăng dầu thấp hơn giá cơ sở.

Sau buổi hội thảo này một ngày, ông Bảo khẳng định tại cuộc họp báo khác, rằng, không có chuyện trước khi tăng giá xăng, DN lãi 780 đồng/lít, cộng thêm 300 đồng/lít lợi nhuận định mức như thông báo của Bộ Tài chính.

Chứng minh cụ thể như sau: trước ngày 26/8 – tức là trước khi giảm giá xăng dầu - thì giá xăng cơ sở đã cao hơn giá bán là 178 đồng/lít. Như vậy, lấy 300 đồng lợi nhuận định mức trừ đi, DN chỉ lãi 122 đồng/lít xăng A92, dầu Diezel lãi 441 đồng/lít. “Không có chuyện DN lãi hơn 1.000 đồng /lít” – ông Bảo khẳng định.

Chuyện người đứng đầu Petrolimex hôm trước mới phân trần không kịp chuẩn bị, nhưng hôm sau đã rõ chi tiết DN của mình lỗ thế nào khiến dư luận không đồng tình, thậm chí có người còn cho rằng... không đáng tin.

Hơn nữa, chính ông Vương Đình Huệ cho rằng, với kinh nghiệm làm kiểm toán nhiều năm, ông thuộc “nằm lòng” các số liệu lỗ lãi của DN. Trước khi tham dự hội thảo, ông cũng đã tham khảo các số liệu về nhập khẩu xăng dầu do ngành hải quan cung cấp. Và vì thế, việc người đứng đầu Petrolimex “không kịp” bóc tách các chi phí liên quan tới lỗ, nếu không nói là quan liêu, thì cũng là sự vụng về trong ứng xử, hay là thái độ tránh né, không trung thực.

Sơ đồ thị phần xăng dầu của các DN nhập khẩu đầu mối

Còn nhớ, tại báo cáo tài chính chuẩn bị phát hành cổ phiếu lần đầu (IPO), chính Petrolimex đã thông báo lãi trên 913 tỷ đồng năm 2008, năm 2009 lãi 2.880 tỷ đồng, năm 2010 lãi 81 tỷ đồng... Đem sự thực lãi này đặt cạnh “sự thực” về số lỗ khổng lồ cũng do Petrolimex công bố sẽ thấy, nếu cả hai số liệu đều... đúng, thì có lẽ Petrolimex là DN duy nhất trên thế giới vừa lỗ và vừa lãi.
Chỉ có điều, nếu Petrolimex lãi, thì đó là lãi của DN, được đóng gói thành cổ phiếu bán cho công chúng. Còn nếu DN này lỗ, thì người tiêu dùng toàn xã hội và nhà nước phải chung tay chia sẻ với Petrolimex. Cần nhắc lại, là vài chục nghìn tỷ đồng của quỹ bình ổn giá xăng dầu do người tiêu dùng toàn xã hội ứng trước đã bị tiêu sạch, mới “ghìm” được số lỗ như “dự kiến” của Petrolimex công bố: khoảng 2000 tỷ cho 9 tháng đầu năm 2011.

Không chỉ là thời điểm !

Minh bạch hóa là yêu cầu đầu tiên sau khi công bố điều hành xăng dầu theo cơ chế thị trường. Nếu không minh bạch hóa được giá xăng dầu, thì có nghĩa tiêu dùng toàn xã hội đang mua một sản phẩm tù mù về giá, và nhà nước cũng đang bù lỗ cho sự tù mù ấy.

Nhiều ý kiến cho rằng, hoạt động trích lập quỹ qua giá xăng dầu thời gian qua khiến người tiêu dùng chịu thiệt nhiều hơn lợi. Vì về bản chất, người tiêu dùng đã phải mua xăng giá đắt hơn giá cơ sở để có nguồn trích lập quỹ. Sau đó mới (có thể) được trả lại số tiền đó khi mua xăng dầu bán với giá rẻ giá cơ sở (nhờ xả quỹ). Điều này cũng có nghĩa, chỉ DN kinh doanh xăng dầu mới được bảo đảm lợi ích trong trường hợp có quỹ hỗ trợ bình ổn giá. Vì thực tế là: suốt hai năm có quỹ bình ổn, giá xăng dầu không giảm, mà lại có xu hướng tăng lên. Và đây là lý do mà không ít ý kiến đặt vấn đề: có nên để quỹ bình ổn xăng dầu tồn tại (DĐDN đã có bài viết: Bất ổn Quỹ bình ổn xăng dầu - số 75 ra ngày 21/9/2011).

Vậy thì cần phải minh bạch hoá thị trường xăng dầu theo cách nào? Trước tiên và then chốt là, phải giám sát được giá cơ sở của các DN nhập khẩu xăng dầu. Ông Trương Đình Tuyển – nguyên Bộ trưởng Bộ Thương mại – từng nhận xét: “Điều này không hề khó ! Giá nhập bao nhiêu, chi phí bao nhiêu, Nhà nước cho lợi nhuận bao nhiêu phần trăm trên chi phí hoặc doanh thu hoàn toàn có thể nắm được, làm được”. Đặc biệt là “điều đó phải được công bố để dân biết” - ông Tuyển yêu cầu.

Cùng theo quan điểm của ông Tuyển, thì Nhà nước cần phải xóa bỏ vị thế độc quyền trong kinh doanh xăng dầu của một số DN. Tiếp đó là phải tách khâu nhập khẩu, bán buôn xăng dầu với khâu bán lẻ, không để các DN này “làm tất, ăn cả” theo hình thức vừa nhập khẩu, vừa bán buôn, vừa bán lẻ vì rất khó kiểm soát – ông Tuyển nhận xét. Phương án tốt nhất, theo ông Tuyển, là nên khuyến khích để thêm nhiều DN nữa tham gia thị trường. Từ đó mà tạo thêm sức ép cạnh tranh để các DN phải tự thay đổi. Vì thế gia tăng tính năng động, minh bạch của giá xăng dầu và thị trường xăng dầu. “Nếu mở cửa như vậy thì nhà nước phải tạo điều kiện, ví dụ như đất đai làm cây xăng. Nếu không tạo điều kiện thì DN không thể tham gia được, vì chi phí đầu tư mặt bằng rất lớn” - ông Tuyển khẳng định.

Nhận xét của ông Tuyển và nhiều chuyên gia cho thấy, không thể đảm bảo tính minh bạch của thị trường chỉ dựa mệnh lệnh hành chính của nhà nước, hay sự giám sát, kiểm tra cũng do cơ quan nhà nước thực hiện. Xăng dầu là mặt hàng chiến lược và vì thế không có DN nào – trong tư cách người đi buôn – lại ngốc nghếch lựa chọn gian dối chỉ hoàn toàn dựa vào các thông tin mà các cơ quan chức năng trong nước có thể giám sát được. Từ đây cũng có thể nhận xét, về bản chất, kết quả kiểm tra của đoàn liên ngành do Bộ Tài chính tổ chức quá khó để đảm bảo tính minh bạch, chính xác.

Có nghĩa, minh bạch giá xăng dầu, hay thị trường xăng xầu không phải là câu chuyện áp đặt ý chí. Mà phải là lời giải của lựa chọn định hướng quản lý. Định hướng đó phải đảm bảo tạo được sự cạnh tranh quyết liệt từ các DN trong tìm kiếm lợi nhuận qua kinh doanh xăng dầu. Sự giám sát lẫn nhau giữa các DN vì mục tiêu lợi nhuận mới là lời giải tối ưu cho bài toán minh bạch hóa thị trường xăng dầu. Mà điều này thì từ khi công bố quản lý kinh doanh xăng dầu theo định hướng thị trường, cả Bộ Công Thương, Bộ Tài chính lẫn các ban ngành liên quan dường như chưa có nỗ lực gì cụ thể. Liệu chúng ta có thể hi vọng, khi các đoàn kiểm tra có kết luận, thị trường xăng dầu sẽ bình ổn và minh bạch?.